| نمايشگاهي از ۵۰ عكس و ۳۰ آفيش سينماي پيش از انقلاب ايران، با عنوان "فرهنگ مردمي قبل از انقلاب"، در موزه مردمنگاري استكهلم (Etnografiska museet) به نمايش گذاشته شده است. مسئولان موزه مردمنگاري استكهلم، عكسها و پوسترهاي ارائه شده در اين نمايشگاه را از ميان حدود ۱۷۰ پوستر موجود در يك مجموعه شخصي انتخاب كردهاند.
اين پوسترها به فيلمهاي مردم پسند سينماي قبل از انقلاب تعلق دارند و در آنها چهره بازيگراني چون "محمدعلي فردين"، "ناصر ملكمطيعي"، "پوري بنايي"، "فروزان"، "بيك ايمانوردي"، "بهمن مفيد"، "بهروز وثوقي"، "گوگوش"، "حميده خيرآبادي" (نادره)، "تقي ظهوري" و "منوچهر وثوق" به چشم ميخورد.
اين بازيگران در دورههاي مختلف، محبوب و الگوي رفتاري مردم كوچه و بازار بودند و روي شيوه پوشش، رفتار، كلام و آرايش آنها تاثير داشتند. روز گذشته در مراسم افتتاحيه اين نمايشگاه، "اندرش بيوركلند"، مدير موزه مردمنگاري استكهلم، با ارائه توضيحاتي پيرامون چگونگي شكلگيري اين نمايشگاه، توجه شرقشناسان به پوسترهاي سينمايي مورد نظر را از زاويه مردمشناسي بسيار حائز اهميت دانست.
سپس نمايشگاه توسط "علي حصوري"، پژوهشگر و استاد سابق دانشگاه شيراز در رشته تاريخ و فرهنگ ايران افتتاح شد.
علي حصوري با تاكيد بر اينكه برپايي چنين نمايشگاههايي در روزگار ما به همت، پشتكار، انگيزه و بردباري نياز دارد گفت: "برپايي چنين نمايشگاهي در موزههاي مردمنگاري جهان بسيار اهميت دارد و شايد دري را براي مطالعات مردمشناسي، تاريخي و فرهنگي درباره هنر سينماي ايران باز كند."
| مصطفي عبادي، صاحب پوسترها و آفيشهاي ارائه شده در اين نمايشگاه است |
در اين مراسم "هوكان وال كويست"، مدير بخش آسياي موزه مردم شناسي استكهلم نيز با اشاره به اين كه وجود چنين نمايشگاههايي ميتواند مدخلي براي آشنايي با فرهنگ ايران باشد توضيح داد كه به عنوان كسي كه با فرهنگ هند آشنايي بيشتري دارد، عناصري را در اين پوسترها ميبيند كه نشان ميدهد سينماي هند روي سينماي ايران تاثير گذاشته است. صاحب پوسترها و آفيشهاي ارائه شده در اين نمايشگاه، "مصطفي عبادي"، از علاقهمندان سينماست كه در سوئد زندگي ميكند و سالها پيش از اين به طور حرفهاي به عكاسي مشغول بوده است.
او آفيشها و پوسترهاي فيلمهاي ايراني پيش از انقلاب را طي ده سال گذشته جمعآوري كرده است و درباره انگيزه خود از اين كار ميگويد: "در سالهايي كه من نوجوان بودم، بسياري از خانوادههاي ايراني ترجيح ميدادند فرزندانشان فيلمهاي خارجي، يعني اروپايي، آمريكايي و حتي هندي ببينند تا فيلمهاي فارسي. در نتيجه من و بسياري از همنسلانم فيلمهاي سرگرمكننده و بازاري قبل از انقلاب را يا نديديم و يا سالها بعد ديديم."
آقاي عبادي اين پوسترها را به واسطه تلاش يكي از دوستان سينماگرش، طي چندبار سفر به ايران و مراجعه به سينماهاي قديمي، جمعآوري كرده است.
او ميگويد: "من به دليل علاقه به سينما تا آنجا كه برايم ممكن بود پوستر فيلمهاي خارجي بخصوص در نوع وسترن و فيلمهاي ايتاليايي را جمع ميكردم تا اين كه حدود ۱۰ سال پيش تصميم گرفتم پوستر فيلمهاي بازاري و غير هنري سينماي فارسي پيش از انقلاب را جمعآوري كنم. هم براي اين كه اطلاعات خودم را در اين زمينه بيشتر كنم و هم بفهمم چه عناصري در اين پوسترها و اصلاً در اين فيلمها بود كه مردم را شيفته خود ميكرد".
| علي ميري و رضا بيك ايمانوردي. رقص و آواز دو ركن جداييناپذير سينماي عامه پسند ايران در سالهاي قبل از انقلاب بودند |
رقص و آواز دو ركن جداييناپذير سينماي عامه پسند ايران در سالهاي قبل از انقلاب بودند. با ديدن پوسترها و آفيشهاي ارائه شده در موزه مردمشناسي استكهلم نيز ميتوان به ميزان اهميت اين مقوله و تاثيري كه در جلب مخاطب داشته پي برد: در چند پوستر، روي تصوير رقصنده فيلم تاكيد شده است. در چند پوستر نيز بهعنوان نمونه، نام "مهوش"، خواننده محبوب مردم كوچه و بازار، و "جميله" رقاص معروف با حروف بزرگ در كنار نام ساير بازيگران بهچشم ميخورد. علي حصوري با تاكيد بر اينكه در دهه ۴۰ و ۵۰، پوستر و آفيش يك فيلم، اطلاعات دقيقي از آن به مخاطب نميداد، در اين زمينه اينگونه توضيح ميدهد: "در آن دوره هدف فقط جلب مخاطب بود و طراح و سازنده فيلم چندان در بند اين نبود كه آفيش و فيلم، لزوماً با هم تناسب اطلاعاتي داشته باشند. مهم اين بود كه مجموعهاي از عناصري كه ميتواند مخاطب را جذب كند در آفيش گنجانده شود. در اين حيطه چند عنصر دستمايه سينماگران قرار ميگرفت تا از آن طريق مردم را به سينما بكشند كه از آن ميان ميتوان به طور كلي يكي به اغراق در ادا و اطوار بازيگران فيلم اشاره كرد. دومين و سومين نكته هم رنگهاي قوي و جلبكننده و همچنين سكس بود".
اين نويسنده و پژوهشگر با اشاره به نقش برجسته سكس در پوسترهاي مقطعي از سينماي ايران، توضيح ميدهد: "وقتي مسئولان موزه مردمشناسي، پوسترهاي اين مجموعه شخصي را ديدند تا از آن ميان تعدادي را انتخاب كنند يكي از نكاتي كه به آن توجه كردند اين بود كه در برخي از اين پوسترها نگاهي تحقيرآميز به زن شده است. به عقيده آنها برخي از اين پوسترها تصوير خوبي از زن ايراني نميدهد و به همين دليل آنها را براي نمايش انتخاب نكردند. با اين حال بازهم در پوسترهاي ارائه شده در اين نمايشگاه اين مشكل وجود دارد. چرا؟ چرا مردم به اين نوع از فيلمها توجه ميكردند؟ چرا پوسترها با اين عناصر طراحي ميشدند؟ چه نكاتي باعث ميشد تا توده مردم به نوعي از سينما علاقه نشان دهند؟ اينها موضوعاتي است كه در كنار دهها موضوع ديگر مربوط به سينماي قبل از انقلاب، نياز به بررسيهاي جامعهشناختي و مردمشناختي دارد".
| اين بازيگران در دورههاي مختلف، محبوب و الگوي رفتاري مردم كوچه و بازار بودند |
علي حصوري با اشاره به اينكه در گذشته آفيش فيلم هاي سينمايي توسط هنرمنداني متخصص به تعداد محدود طراحي ميشد، بهعنوان كسي كه در دوران جواني از نزديك شاهد طراحي و نقاشي برخي از اين آفيشها بوده است توضيح داد: "هنرمنداني كه به اين كار مشغول بودند بيشتر از خانواده هاي فقير بودند و به ناچار بيش از ۱۴ ساعت در روز براي تامين معاش خود و خانوادهشان كار ميكردند. آنها اغلب در گوشهاي از لالهزار يا در اتاقي تاريك و دورافتاده، با كمترين امكانات، و روي زمين كار ميكردند. بسيار پيش ميآمد كه آفيشي با ابعاد بزرگ را با تكنيك رنگ و روغن تنها ظرف يك روز ميكشيدند. درواقع آنها هنرمنداني خلاق بودند كه به ناچار و به خاطر غم نان به چنان شيوههايي فعاليت ميكردند." پوسترها و آفيشهاي ارائه شده در موزه مردمنگاري استكهلم بيشتر به فيلمهاي بدنه سينماي ايران در دهههاي ۴۰ و ۵۰ خورشيدي تعلق دارند.
قديميترين اين پوسترها متعلق به فيلم "نردبان ترقي" ساخته پرويز خطيبي است كه در سال ۱۳۳۶ ساخته شده است. در اين فيلم "مهوش"، خواننده محبوب مردم كوچه و بازار مي خواند و ميرقصد. عكس بزرگي از چهره او در آفيش اين فيلم خودنمايي ميكند.
پنج فيلم "دختران حوا" ساخته سعيد نيوندي (۱۳۴۰)، "شكوفههاي اميد" ساخته رضا صفائي (۱۳۴۳)، "مردي در قفس" ساخته نصرتالله وحدت (۱۳۴۴)، "خداحافظ تهران" ساخته ساموئل خاچيكيان و "شمسي پهلوون" ساخته سيامك ياسمي كه هر دو در سال۱۳۴۵ ساخته شدهاند از ديگر پوسترهاي قديمي اين مجموعه به شمار ميآيند.
بيشتر پوسترهاي به نمايش درآمده متعلق به نيمه دوم دهه چهل و نيمه نخست دهه پنجاه خورشيدي هستند: "شب فرشتگان" از فريدون گله (۱۳۴۷)، "قهرمانان نميميرند" از سيروس جراحزاده (۱۳۴۹)، "پدر كه ناخلف افتد" از محمدكريم ركني و "شهر آفتاب" از محمد زريندست (۱۳۵۱)، "باجناق" از حسين قاسميوند (۱۳۵۲)، "ماشين مشتي ممدلي" از محمدرضا فاضلي، "ميرم بابا بخرم" از امان منطقي، "مرغ همسايه" از محمود كوشان، "مواظب كلات باش" از رضا ميرلوحي، "صلات ظهر" از سعيد مطلبي و "سنجر" از سيروس الوند (۱۳۵۳)، "پشمالو" از مهدي فخيمزاده (۱۳۵۵) و "طوطي" از زكريا هاشمي (۱۳۵۶).
بنابراين قديميترين پوستر اين مجموعه، متعلق به ۵۲ سال پيش و تازهترين آن متعلق به ۳۲ سال پيش است. در نمايشگاه آفيشهاي سينماي ايران، از شماري از فيلمسازان ايراني بيش از يك پوستر نمايش داده شده است كه به نظر ميرسد بيشتر به دليل تمركز و تاكيد مسئولان برگزاركننده به عناصر پوسترسازي سينمايي قبل از انقلاب بوده است تا مرور كار فيلمسازان آن دوره.
چهار فيلم از اسماعيل رياحي به نامهاي "دلهاي بيآرام" (۱۳۵۰)، "دالاهو" (۱۳۴۶)، "خشم كولي" (۱۳۴۷) و "بهشت دور نيست" (۱۳۴۸)، دو فيلم از امير شروان به نامهاي "ناخدا" (۱۳۵۲) و "عنتر و منتر" (۱۳۵۵)، فيلم ديگري از سيامك ياسمي به نام "ليلي و مجنون" (۱۲۴۹) از اين قرارند. نمايشگاه عكس و آفيشهاي سينماي ايران تا روز ۲۱ فوريه در موزه مردمنگاري استكهلم برپا خواهد بود.
|